အသက္ႀကီးလာမွ ပိုမိုက်ယ္ျပန္႕အင္အားႀကီးလာတဲ့မႏၲေလး၊
မႏၲေလးအတြက္ ႏွစ္ ၁၅ဝ ျပည့္လက္ေဆာင္
ဘယ္သူေတြက ဂုဏ္ယူစြာ ေပးအပ္ေလမလဲ
““အရင္တစ္ေခါက္ကနဲ႕ကို မတူေတာ့ဘူးေနာ္၊ မမွတ္မိေလာက္ေအာင္ေျပာင္းလဲသြားတာပဲ ”” ဟူေသာစကားမွာ မႏၲေလးသို႕တစ္ ေၾကာ့တစ္ျပန္ ျပန္လည္ေရာက္ရွိလာသူတိုင္း၏ လက္သံုးစကားျဖစ္ခဲ့သည္။ မႏၲေလး၌ ေနထိုင္သူပင္လွ်င္ အိမ္တြင္းပုန္းေနမိၿပီး မျဖစ္မေန အျပင္ထြက္မိပါက ႐ုတ္ျခည္းေျပာင္းလဲသြားေသာ ျမင္ကြင္းကိုၾကည့္႐ႈ၍ ေျပာင္းလဲျခင္းတရားကို ဆင္ျခင္ မိသူခ်ည္းျဖစ္ၾကရ၏။
တကယ္ေတာ့ မႏၲေလးသည္ (၁၄၆) ႏွစ္သက္တမ္းကို ျဖတ္သန္းခဲ့ေသာ ၿမိဳ႕တစ္ၿမိဳ႕ျဖစ္သည္။ ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၅၆ ခုႏွစ္တြင္ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕၏ေျမာက္ဘက္ ကီလိုမီတာ ၇ဝဝ အကြာ၊ ဧရာဝတီျမစ္၏ အေရွ႕ဘက္ကမ္းေျခရွိ က်ယ္ျပန္႕ေသာ ေျမအျပင္ရွိရာ ေျမာက္လတၱီ က်ဳဒ္ ၂၁ ံ- ၅၈ ၊ အေရွ႕ေလာင္ဂ်ီက်ဳဒ္ ၉၆ ံ- ဝ၄ ဆံုရာအရပ္၌ မင္းတုန္းမင္းၾတားႀကီးက မႏၲေလးကို စတင္ တည္ေထာင္ခဲ့သည္။ အမရပူရၿမိဳ႕ေတာ္ေဟာင္း၌ မင္းတုန္းမင္းနန္းတက္ေသာ ၁၈၅၃ ခုႏွစ္ ေဖေဖာ္ဝါရီလကတည္းက ေအာက္ျမန္မာျပည္ရွိ ၿမိဳ႕ေတာ္ရန္ကုန္ကို ကပၸတိန္ဖေရဇာက ေခတ္မီၿမိဳ႕သစ္စီမံကိန္းအျဖစ္ အေကာင္အထည္ေဖာ္ေနေသာေၾကာင့္၊ ဝါးကပ္ႏွင့္ သစ္သားအိမ္မ်ားေပါမ်ားကာ လမ္း မ်ားက်ဥ္းေျမာင္းၿပီးေဘးအႏၱရာယ္လည္းနီး၊ က်န္းမာေရးႏွင့္လည္းဆန္႕က်င္ေသာ အမရပူရၿမိဳ႕ေဟာင္းကို စြန္႕ခြာကာ ေအာက္ျမန္မာျပည္ နည္းတူၿမိဳ႕သစ္နန္းသစ္တည္ေထာင္လိုေသာဆႏၵမွာ မင္းပ်ိဳမင္းလြင္တိုင္း ရွိေနမည္မွာ ေသခ်ာသည္။
ထို႕ေၾကာင့္ ဝန္ႀကီးမ်ားအစံုအညီ သေဘာတူညီမႈျဖင့္ ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၅၆ ခုႏွစ္ ေအာက္တိုဘာလ ၃ဝ ရက္ေန႕တြင္ မႏၲေလးၿမိဳ႕သစ္စီမံကိန္းကို ခ်မွတ္ခဲ့သည္။ ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၅၆ ခုႏွစ္သည္ သာသနာႏွစ္ ၂၄ဝဝ ႏွင့္ ကိုက္ညီသျဖင့္လည္း ထိုႏွစ္၌ ဆႏၵေတာ္ကို အၿပီးသတ္အဆံုးအျဖတ္အတည္ျပဳျခင္းျဖစ္၏။
ၿမိဳ႕သစ္နန္းသစ္ႏွင့္ ပတ္သက္၍ လုပ္ေဆာင္ဖြယ္ရာအသီးသီးကို ေဆာင္ရြက္ၿပီးေနာက္ ၿမိဳ႕တည္ေမာ္ကြန္းတြင္ ျမန္မာေကာဇာ သကၠရာဇ္ ၁၂၂၁ ခု (ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၅၉ ခု၊ သာသနာႏွစ္ ၂၄ဝ၃ ခု)တြင္ မႏၲေလးၿမိဳ႕တည္ၿပီးေၾကာင္း မွတ္တမ္းတင္ေရးထိုးခဲ့သည္။ ၁၈၅၉ ခု ၾသဂုတ္လ (၁) ရက္ (၁၂၂၁ ခု ဝါေခါင္လဆန္း ၃ ရက္) ေန႕စြဲပါ “ ေကာင္ဟင္နရီဒီစာစီ ” ထံမွ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံျခားေရးဝန္ႀကီး “ေကာင့္ဝါလူး စကီ” ထံေပးစာတြင္ “မၾကာမီျမန္မာျပည္အေၾကာင္းအျပည့္အစံုကို ဝန္ႀကီးမင္းထံတင္ဆက္ပါမည္။ ျပန္လည္ ေရးဆြဲထားေသာ ျမန္မာျပည္ ေျမပံုႏွင့္တကြ မင္းေနျပည္ေတာ္၏ ပႏၷက္ပံုကိုပါပို႕ပါမည္။ မင္းေနျပည္ေတာ္သည္ အဂၤလိပ္၏ အေျမာက္ က်ည္ဆံအႏၱရာယ္မွ ေဝးေစရန္ ေရႊ႕ေျပာင္းစံေနေသာ ၿမိဳ႕ေတာ္ျဖစ္ပါသည္” ဟုေဖာ္ျပထားေၾကာင္း “ဗီဗီယန္ဘ” က “ေကာင့္ဟင္နရီဒီစာစီ၏ လွ်ိဳ႕ဝွက္ေသာပစ္ရွင္” စာတမ္းတြင္ ေရးသားထားသည္။
အသစ္တည္မႏၲေလးသည္ ေရႊႀကိဳးသတ္နယ္ေျမသေဘာအရ ေတာင္အလား ဒု႒ဝတီျမစ္၊ ေျမာက္အလား မတၱရာျမစ္၊ အေရွ႕အလား နတ္ထိပ္ေတာင္ရိုးအထိ၊ အေနာက္အလား ဧရာဝတီျမစ္တို႕ျဖစ္ေၾကာင္း ၁၈၅၇ ခုႏွစ္ ေဖေဖာ္ဝါရီလ ၁၃ ရက္၊ ေကာဇာသကၠရာဇ္ ၁၂၁၈ ခု တပို႕တြဲလျပည့္ေက်ာ္ ၅ ရက္ေန႕ထိုးေက်ာက္စာတြင္ အေသးစိပ္ေရးထိုးထားသည္။ ေက်ာက္စာပါနယ္ေျမေဒသမ်ားကို ေျမပံုအမ်ိဳးမ်ိဳးျဖင့္ အတိအက်ပင္ျမစ္၊ ေခ်ာင္း၊ အင္းႏွင့္ တူးေျမာင္း၊ ဆည္၊ ကန္၊ ေက်းရြာအမည္မ်ားျဖင့္ ျပည့္ျပည့္စံုစံု ေရးဆြဲ ေဖာ္ျပထားၾက၏။ ေရွးျမန္မာ ေျမပံုေရးဆြဲပံုစနစ္အတိုင္း စေကးကိုက္အကြာအေဝး၊ အက်ယ္အဝန္းျပမဟုတ္ဘဲ ပကတိအရွိမ်က္ျမင္ကို သ႐ုပ္ေဖာ္ေရးဆြဲသည့္ ေျမပံုမ်ား ျဖစ္သည္။
ထိုေျမပံုမ်ားအရ မႏၲေလးေရႊႀကိဳးသတ္နယ္နိမိတ္မွာ အလ်ားမိုင္ ၃ဝ ၊ အနံ ၈ မိုင္မွ်က်ယ္ဝန္းသည္ကို ေတြ႕ရေပမည္။ က်ံဳး ေလးဘက္ ေလးတန္ ကာရံ၍ အုတ္ၿမိဳ႕႐ိုးႀကီးျဖင့္ စတုရန္းက်က် တည္ေဆာက္ထားေသာ နန္းၿမိဳ႕ေတာ္ႀကီးမွာ တစ္ဘက္လွ်င္ တာ ၆ဝဝ အညီအမွ်ျဖင့္ စုစုေပါင္း တာ ၂၄ဝဝ ရွိ၏။ ၿမိဳ႕တည္သည့္ သာသနာသကၠရာဇ္ ၂၄ဝဝ ကို အမွတ္အသားျပဳျခင္းျဖစ္သည္။ (တစ္တာလွ်င္ ခုနစ္ေတာင္၊ တစ္ေတာင္ ၁၉ လကၼျဖင့္တြက္လွ်င္ ၿမိဳ႕႐ိုးတစ္ဘက္ ၁ မိုင္ ၂ ဖာလံု ၅၅ ကိုက္မွ်ရွိၿပီး ေလးဘက္ေပါင္း ၅ မိုင္ ႏွင့္ ၁ ဖာလံုရွိသည္။) ၿမိဳ႕ေတာ္တြင္း၌ တာ ၅ဝ လွ်င္တစ္ျပ (ေပ ၅၅ဝ ေက်ာ္) ျဖင့္ အေရွ႕အေနာက္ေတာင္ေျမာက္ ၁၂ ျပစီျဖင့္ စတုရန္း ျပကြက္ႀကီးေပါင္း ၁၄၄ ကြက္လ်ာထားသည္။ ၿမိဳ႕ျပင္၌လည္း ၎အတိုင္း အထြာျပမ်ား အတိုင္းလမ္းမ်ားေဖာက္ကာ အေရွ႕အေနာက္ေတာင္ ေျမာက္ကန္႕လန္႕ျဖတ္လမ္းမ်ားျဖင့္ စတုရန္းပံုဝင္းႀကီးမ်ားကို ဖြဲ႕စည္းသည္။
မႏၲေလးေတာင္ေတာ္၏ အရိပ္ကိုခိုလႈံသည့္ နိမိတ္ကိုေဆာင္သည့္အေနျဖင့္ နန္းၿမိဳ႕ေတာ္ကေျမာက္ဖ်ားမႏၲေလးေတာင္ေျခ၌ တည္ ရွိၿပီးၿမိဳ႕၏ အခင္းအက်င္းက ေတာင္ေျမာက္အလ်ား ၆ မိုင္ခြဲခန္႔၊ အေရွ႕အေနာက္အနံ ၄ မိုင္ခန္႕ရွိေသာေၾကာင့္ စတင္တည္စဥ္က မႏၲေလး၏ အက်ယ္အဝန္းမွာ ဧရိယာစတုရန္းမိုင္ ၂၄.၆၅ ခန္႕ရွိသည္။ ၿမိဳ႕ကို ေလးျပင္ေလးရပ္ခြဲျခားသတ္မွတ္ကာ အရပ္ဦးေရ(၅၄) ဌာနကိုအမည္ သမုတ္ေခၚတြင္ေစခဲ့၏။ နန္းေတာ္ကို ဗဟိုျပဳ၍ နန္းၿမိဳ႕႐ိုး၏အေရွ႕ဘက္ပိုင္းကို အေရွ႕ျပင္၊ အေနာက္ဘက္ က်ေသာ အပိုင္းကို အေနာက္ျပင္၊ ေျမာက္ဘက္က်ေသာအပိုင္းကို ေျမာက္ျပင္ဟု အၾကမ္းဖ်ဥ္းသတ္မွတ္သည္။
အတိအက်ဆိုရပါမႈ အေရွ႕ဘက္ၿမိဳ႕႐ိုးႏွင့္ အေနာက္ဘက္ၿမိဳ႕႐ိုးကိုမႈတည္ၿပီး အေရွ႕ဘက္ၿမိဳ႕႐ိုးအတိုင္းေတာင္ေျမာက္မ်ဥ္းေျဖာင့္ ဆြဲ၍ မ်ဥ္းအေရွ႕ဘက္ကို အေရွ႕ျပင္၊ မ်ဥ္းအေနာက္ဘက္ကို ေတာင္ျပင္သတ္မွတ္သည္။ ထို႕အတူ အေနာက္ၿမိဳ႕႐ိုးအတိုင္းေတာင္ေျမာက္ မ်ဥ္းေျဖာင့္တစ္ေၾကာင္း ဆြဲေစျပန္ၿပီး မ်ဥ္းအေနာက္ဘက္ကို အေနာက္ျပင္၊ မ်ဥ္းအေရွ႕ဘက္ကို ေတာင္ျပင္သတ္မွတ္ၿပီး၊ ေျမာက္ဘက္တြင္ မႈ အေနာက္ဘက္ ၿမိဳ႕႐ိုးအလိုက္မဟုတ္ဘဲ ေျမာက္ဘက္ ၿမိဳ႕႐ိုးအတိုင္း အေရွ႕သို႕ေလးျပ တိတိတက္ၿပီးမွ ေျမာက္တည့္တည့္ မ်ဥ္းေျဖာင့္ ဆြဲေစသည္။ထိုမ်ဥ္းေျဖာင့္ႏွင့္ အေရွ႕ၿမိဳ႕႐ိုးမ်ဥ္းေျဖာင့္ၾကာ းမွာ ေျမာက္ျပင္ျဖစ္၏။
ထို႕ေၾကာင့္ အေရွ႕ျပင္တြင္ ရပ္ကြက္ႀကီး(၇)ကြက္၊ ေတာင္ျပင္တြင္ ရပ္ကြက္ႀကီး (၁၃)ကြက္၊ အေနာက္ျပင္တြင္ ရပ္ကြက္ႀကီး (၂၉)ကြက္ႏွင့္ ေျမာက္ျပင္တြင္ ရပ္ကြက္ႀကီး (၅)ကြက္ျဖင့္ဖြဲ႕စည္းထားၿပီး စုစုေပါင္းရပ္ကြက္ (၅၄)ကြက္ရွိသည္။ (၅၄)ကြက္စလံုးလည္း လွပခံ့ညားနန္းဆံေသာ နာမည္မ်ားေပးခဲ့၏။ ယခုတိုင္ထိုရပ္ကြက္မ်ားမွာမူ နာမည္မ်ားတိမ္ျမဳပ္ေပ်ာက္ကြယ္သြားၾက၏။ ဥပမာ- ဝိဇယမဟီ၊ ေဇယမဂၤလာ၊ ဘူမိေဇယာ၊ ဇမၺဴ႕ၾကငွန္း၊ တုလြတ္ရန္ေအာင္၊ ေဘးမဲ့လြတ္ေရွာင္၊ ကြၽန္းလံုးေၾကညာ၊ ဘုန္းေတာ္ေရာင္၊ ျမကြၽန္းတန္ေဆာင္၊ ျမနန္းေအာင္ေျမ၊ ျမနန္းစံရာ၊ ျမနန္းဘံုသာ၊ ျမကြၽန္းေျမငူ….ဟူသည့္အမည္ႏွင့္ရပ္ကြက္မ်ားျဖစ္သည္။ (၅၄)ကြက္ေသာ ရပ္ကြက္ႀကီးမ်ား အပါအဝင္ ေလးျပင္ေလးရပ္ျဖင့္ဖြဲ႕စည္းထားသည္။ ၿမိဳ႕ႀကီးကို ထုဆယ္တာ(ေပ ၁၂ဝ နီးပါး)ထိပ္ျပင္ေျခာက္တာ(ေပ ၇ဝ ေက်ာ္)၊ အျမင့္ သံဆယ္ေတာင္ (၁၈ ေပနီးပါး)ရွိၿပီး တံခါး(၅၇) ရပ္ပါဝင္သည့္အျပင္ ေျမၿမိဳ႕႐ိုးႀကီး ျဖင့္ကာဆီးထားသည္။
ထိုစဥ္က မႏၲေလးၿမိဳ႕ရွိလူဦးေရမွာ တစ္သိန္းေက်ာ္မွ်ရွိသည္ဟုဆို၏။ သကၠရာဇ္ ၁၂၄၆ ခု၊ သီတင္းကြၽတ္လ သီေပါဘုရင္ မင္းျမတ္၏ သမီးေတာ္နားတြင္းမဂၤလာအခမ္းအနားတြင္ ဆုေတာ္သနားရန္ ၿမိဳ႕တြင္းၿမိဳ႕ျပင္ေနက်ားယမယႀကီးယငယ္လူဦးေရတစ္သိန္း ေက်ာ္စာရင္းကိုလည္း ဆက္သြင္းေစသည္ဟု ကုန္းေဘာင္ဆက္မဟာရာဇဝင္တြင္ ေရးသားထားသည္။ ထို႕ေၾကာင့္ လက္ထက္ေတာ္ႀကီးႏွင့္ လက္ထက္ေတာ္ေလးတြင္ မႏၲေလးလူဦးေရစာရင္းမွာ မကြာျခားလွေပ။
ပါေတာ္မူၿပီးေနာက္ ၁၈၈၅ ခုႏွစ္ ဒီဇင္ဘာလ ၁၅ ရက္ေန႕တြင္ အဂၤလိပ္ေကာ္မရွင္နာမင္းႀကီး မစၥတာဘားနဒ္သည္ မႏၲေလးသို႕ ေရာက္လာၿပီး ၿမိဳ႕ျပအုပ္ခ်ဳပ္ေရးကို ဒျဗဴတီေကာ္မရွင္နာလက္ေအာက္ထားလိုက္သည္။ ၁၈၈၇ ခုႏွစ္တြင္ မႏၲေလးျမဴနီစီပယ္ကို စတင္ဖြဲ႕စည္း ကာ လမ္းမ်ားကို ေက်ာက္ခင္းသည္။ တယ္လီဖုန္းသြယ္သည္။ ၿမိဳ႕ကို တိုင္းတာသည္။ ေလးေထာင့္စပ္စပ ္ဝင္းမ်ား အလယ္တြင္ ျမန္မာမင္း စိုးရာဇာမ်ားက ေနထိုင္ၿပီး အျပင္တန္းမွ အေ>ခအရံမ်ားက တဲအိမ္ေလးမ်ားျဖင့္ျဖစ္သလိုေနထိုင္ကာ အၿမဲတေစညစ္ပတ္ေပေရေနေသာၿမိဳ႕အား တဲအိမ္မ်ားကို ဖ်က္သိမ္းကာ အိမ္ႀကီးအိမ္ေကာင္းမ်ား တည္ေဆာက္ေစျခင္း၊ ဥေရာပတိုက္သားမ်ား၏ ေနအိမ္ႏွင့္႐ံုးျပင္ကႏၷားမ်ားကို တိုက္တာ အိမ္ရာမ်ားျဖင့္ဂရန္ခ်ထားေပးျခင္းမ်ားေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ လမ္းမိုင္ ၆ဝ ကို ေက်ာက္ခင္းသလို တပင္တိုင္မွန္အိမ္လမ္းမီးမ်ားလည္းထြန္းညႇိ ေပး၏။ ပထမတန္းစားေရေျမာင္းမ်ားလည္း အရွည္မိုင္ အေတာ္မ်ားမ်ား ေဖာက္ေပးထားသည္။ ၁၈၈၉ ခုႏွစ္ မတ္လ ၁ ရက္ေန႕တြင္ ရန္ကုန္မွ မီးရထားလမ္းေဖာက္လုပ္ဖြင့္လွစ္ခဲ့သည္။ ၁၉ဝ၄ ခုႏွစ္တြင္ ဓာတ္ရထားမ်ားလည္း ေျပးဆြဲေစခဲ့သည္။ ထိုႏွစ္တြင္ ေစ်းခ်ိဳေတာ္ကိုလည္း အီတလီမီလစ္ၿမိဳ႕မွ နမူနာယူကာ အုတ္တိုက္႐ံုႀကီးမ်ားတည္ေဆာက္ခဲ့သည္။
အဂၤလိပ္ေခတ္ဦး မႏၲေလးတြင္ မင္းေျပာင္းမင္းလြဲေၾကာင့္ ၿမိဳ႕လူထုအခ်ိဳ႕မွာ ဇာတိရပ္ရြာမ်ားသို႕ ေရွာင္တိမ္းဆုတ္ခြာၾကသလို ၁၉ဝ၄-ဝ၅ ခုႏွစ္ဝင္းက်င္ကစ၍ ႏွစ္စဥ္ပလိပ္ေရာဂါႀကီးမွန္မွန္ျဖစ္ပြားေသာေၾကာင့္ လူဦးေရ၏ ၃ ပံု ၁ ပံုမွာ အထက္ပိုင္းၿမိဳ႕မ်ားသို႕ ေျပာင္းေရႊ႕ၾကသည္။
၁၉၄၂ ခုႏွစ္ ဧၿပီ ၃ ရက္ေန႕ ဂ်ပန္ဗံုးႀကဲၿပီး ေမလ (၁) ရက္ေန႕တြင္ မႏၲေလးကို ဂ်ပန္သိမ္းပိုက္သည့္ တစ္လအေတာအတြင္းမွာပင္ ေဆး႐ံုမ်ား၊ ဂတ္တဲ(ရဲဌာန)မ်ား၊ ေႀကးနန္း႐ံုမ်ား၊ ဘူတာ၊ မီးသတ္၊ ဓာတ္အားေပး႐ံု၊ စာသင္ေက်ာင္းမ်ားႏွင့္ လူေနအိမ္ေျခအမ်ားအျပား မီးေလာင္ပ်က္စီးခဲ့ရၿပီး ၿမိဳ႕ေနလူအမ်ားလည္း ၿမိဳ႕အားစြန္႕ခြာၾကရသည္။
ထိုစဥ္က လူဦးေရမွာ တစ္သိန္းခြဲခန္႕ပင္ရွိၿပီး အိမ္ေျခ ၂၂ဝဝဝ ခန္႕မွ်ရွိခဲ့ရာ စစ္ႀကီးေၾကာင့္ အိမ္ေျခ ၂ဝဝဝဝ ခန္႕ပ်က္စီးခဲ့ရသည္။
၁၉၄၅ ခုႏွစ္ေရာက္မွ မႏၲေလးမွာ ျပန္လည္စည္ကားခဲ့၏။ ၁၉၄၅ ခု ဒီဇင္ဘာ (၁၉)ရက္ေန႕တြင္ ၿမိဳ႕လူထုႀကီးအား အဂၤလိပ္အာဏာပိုင္မ်ားက မႏၲေလးၿမိဳ႕ျပစီမံကိန္းကို ရွင္းလင္းျပၾကသည္။ ထိုလ (၃ဝ)ရက္ေန႕တြင္ ၿမိဳ႕မိၿမိဳ႕ဘမ်ားႏွင့္ ၿမိဳ႕သူၿမိဳ႕သားမ်ားက ၿမိဳ႕လံုးဆိုင္ရာအစည္း အေဝးႀကီးကို ေနသူရိန္႐ံုႀကီး၌ က်င္းပၿပီး ေခတ္မီနည္းအရ မႏၲေလးျမိဳ႕ႀကီးျပန္လည္တည္ေဆာက္ရန္ ေတာင္းဆိုစည္းေဝးၾကသည္။
လြတ္လပ္ေရးရၿပီးေနာက္ မႏၲေလးတြင္လြတ္လပ္ေရးေက်ာက္တိုင္၊ သာသနာ့ဗိမာန္၊ ဆရာအတတ္သင္သိပၸံ၊ ေဆးသိပၸံ၊ ျပည္သူ႕ေဆး႐ံုႀကီးမ်ားေပၚထြန္းလာၿပီး မႏၲေလးတကၠသိုလ္သည္လည္း သီးျခားတကၠသိုလ္ျဖစ္လာခဲ့သည္။ ၂၄.၆၅ စတုရန္းမိုင္မွ်ရွိေသာ ၿမိဳ႕ဧရိယာ တြင္ နန္းၿမိဳ႕၏ အက်ယ္စတုရန္းမိုင္ ၆ မိုင္ႏွင့္ ¤င္း၏အေရွ႕ဘက္၊ ေျမာက္ဘက္တို႕မွ ၆ မိုင္စတုရန္းမွ်ရွိေသာ နယ္ေျမကိုစစ္ေျမ(ကန္ေတာ္ မင္ဧရိယာ)အျဖစ္ ႏႈတ္ကာ က်န္ေျမ ၁၂.၆၅ စတုရန္းမိုင္ကို ျမဴနီစီပယ္နယ္ေျမအျဖစ္သတ္မွတ္ခဲ့သည္။ ျမဴနီစီပယ္ဧရိယာတြင္ အေရွ႕ျပင္၌ ရပ္ကြက္(၃)ကြက္၊ ေတာင္ျပင္၌ (၁၂) ကြက္၊ အေနာက္ျပင္၌ အကြက္(၂ဝ) ႏွင့္ေျမာက္ျပင္မွ (၃)ကြက္၊ စုစုေပါင္း (၃၈)ကြက္ရွိသည္။
၁၉၅၁ ခုႏွစ္ ပါလီမန္ေရြးေကာက္ပြဲကာလတြင္ မႏၲေလးကိုရပ္ကြက္အလိုက္မသတ္မွတ္ေတာ့ဘဲ မႏၲေလးၿမိဳ႕မအေရွ႕၊ မႏၲေလးၿမိဳ႕မ အေနာက္ဟုသာ ႏွစ္ပိုင္းခြဲသတ္မွတ္ခဲ့သည္။ ၿမိဳ႕၏ေစ်းမ်ား၊ ေရေပးေဝပံုစနစ္၊ လွ်ပ္စစ္မီးႏွင့္ လမ္းပန္းဆက္သြယ္ေရးတို႕တြင္ သူ႕အိုးသူ႕ဆန္ တန္ကာလံုေလာက္ႏိုင္နင္းခဲ့သည္။
မႏၲေလးၿမိဳ႕တည္နန္းတည္ႏွစ္ (၁ဝဝ)ျပည့္ေသာ ၁၉၅၉ ခုႏွစ္တြင္ ၿမိဳ႕အက်ယ္အဝန္းမွာ ၁၉.ဝ၈ စတုရန္းမိုင္၊ ရပ္ကြက္ႀကီး ၃၈ ကြက္၊ အကြက္ေပါင္း ၉ဝဝ၊ အိမ္ေျခ ၃၅ဝဝဝ ႏွင့္လူဦးေရေပါင္း ၂ သိန္းခြဲနီးပါးရွိသည္ဟု ဆိုသည္။ ၁၉၅၂ ခုႏွစ္ သန္းေခါင္စာရင္းအရ စုစုေပါင္း ၁၈၅၈၆၇ ေယာက္ရွိခဲ့သည္။
ေတာ္လွန္ေရးအစိုးရလက္ထက္ ၁၉၆၅ ခုႏွစ္တြင္ မႏၲေလးကို (၄)ၿမိဳ႕နယ္ျဖင့္ ေျပာင္းလဲဖြဲ႕စည္းခဲ့၏။ (၁) အေနာက္ေျမာက္ၿမိဳ႕ႈနယ္၊ (၂) အေနာက္ေတာင္ၿမိဳ႕နယ္၊ (၃) အေရွ႕ေတာင္ၿမိဳ႕နယ္၊ (၄) အေရွ႕ေျမာက္ၿမိဳ႕နယ္မ်ားျဖစ္သည္။ အမွတ္(၁)နယ္ေျမ၊ အမွတ္(၂)နယ္ေျမ၊ အမွတ္(၃)နယ္ေျမ၊ အမွတ္(၄)နယ္ေျမဟုလည္း သံုးစြဲေသး၏။ ၁၉၆၅ ခုႏွစ္၏ၿမိဳ႕ျပဧရိယာမွာ ၂၅.၆၄ စတုရန္းမိုင္ရွိသည္။
ႏိုင္ငံေတာ္ၿငိမ္ဝပ္ပိျပားမႈတည္ေဆာက္ေရးအဖြဲ႕အစိုးရလက္ထက္ ၁၉၉၂ ခုႏွစ္ ဒီဇင္ဘာလ (၁ဝ)ရက္ေန႕တြင္ မူလ(၄)ၿမိဳ႕နယ္ကို (၅)ၿမိဳ႕နယ္အျဖစ္ အသစ္ျပင္ဆင္ဖြဲ႕စည္းခဲ့ေသာ မႏၲေလးမီးႀကီးမ်ားေၾကာင့္ ရပ္ကြက္ဝင္းႀကီးမ်ားအတြင္းမွ မူလအိမ္ေျခမ်ားအား ခ်မ္းျမသာစည္ ေလယာဥ္ကြင္းအေရွ႕ဘက္ပဲျဖဴကုန္းရြာအနီးေနရာခ်ထားေပးရာမွ ကြက္သစ္မ်ားေပၚလာျခင္းကို အေျခခံကာ ၁၉၈၈ ခုႏွစ္ေနာက္ပိုင္း မႏၲေလးၿမိဳ႕အတြင္းရြာေနျပည္ထိုင္ရပ္ ကြက္ႀကီးမ်ား အလံုးအရင္းျဖင့္ ေရႊ႕ေပးကာ မူလကြက္သစ္မ်ားႏွင့္ တဆက္စပ္တည္းၿမိဳ႕ကြက္သစ္မ်ား ေဖာ္ထုတ္ေနရာခ်ထားေပးျခင္းမ်ားေၾကာင့္ မႏၲေလးၿမိဳ႕အက်ယ္အဝန္းဧရိယာမွာ ႐ုတ္ခ်ည္း ေျပာင္းလဲခဲ့သည္။ ထို႕ေၾကာင့္လည္းမူလ(၄) ၿမိဳ႕နယ္ကို (၅)ၿမိဳ႕နယ္အျဖစ္ တိုးခ်ဲ႕ခဲ့သည္။
၁၉၉၂ ခုႏွစ္တြင္ ၿမိဳ႕ဧရိယာမွာ ၄၁.၃၉ စတုရန္းမိုင္အထိက်ယ္ဝန္းလာၿပီး ၿမိဳ႕၏အေရွ႕အေနာက္ကန္႕လန္႕ျဖတ္လမ္းမႀကီးမ်ား ျဖစ္ေသာ ၂၆ (ဘီ) (အာဇာနည္) လမ္း၊ ၃၅ ေအလမ္း၊ သိပၸံလမ္းမ်ားကို အေျခခံကာၿမိဳ႕နယ္မ်ားပိုင္းျခားျခင္းျဖစ္ၿပီး၊ ေအာင္ေျမသာစံ ၿမိဳ႕နယ္၊ ခ်မ္းေအးသာစံၿမိဳ႕နယ္၊ မဟာေအာင္ေျမၿမိဳ႕နယ္၊ ခ်မ္းျမသာစည္ၿမိဳ႕နယ္၊ ျပည္ႀကီးတံခြန္ၿမိဳ႕နယ္ဟူ၍ အမည္သစ္မွည့္ေခၚခဲ့သည္။ ၁၉၉၇ ခုႏွစ္အထိၿမိဳ႕ကြက္သစ္မ်ားသို႕ၿမိဳ႕တြင္းမွ အိမ္မ်ားေနရာခ်ထားျခင္း၊ ဝန္ထမ္းအသီးသီးအား ေျမကြက္သစ္မ်ား ခ်ထားျခင္း မ်ားကို အျခားစီမံကိန္းလုပ္ငန္းႀကီးမ်ားထက္ပိုမိုဦးစားေပးေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ ဧကကြက္ႀကီးမ်ားမွ အစျပဳကာ ေပ ၁ဝဝ ပတ္လည္ ေပ ၈ဝ_၆ဝ အကြက္၊ ေပ၄ဝ_၆ဝ အကြက္၊ ေပ ၃ဝ_၄ဝ အကြက္မ်ားအသီးသီးခ်ထားေပးခဲ့ရာ အခ်ိဳ႕မွာ ေပ ၁၅_၃ဝ အကြက္အထိ အေသးစိပ္ခဲ့သျဖင့္ ေျပာင္းေရႊ႕ေနထိုင္သူမ်ားအတြက္ အခက္အခဲမ်ားလည္းရွိခဲ့သည္။ မႏၲေလးသည္ တစ္ေလွ်ာက္လံုး ေျမကိုေဖာသီစြာျဖင့္ ကိုယ့္ဝင္းကိုယ့္ျခံ၌ ကိုယ့္သစ္ပင္ကိုယ္စိုက္ကာ ေအးခ်မ္းစြာေနထိုင္ခဲ့ၾကသည့္ၿမိဳ႕မို႕ ယခုကဲ့သို႕အသစ္ေျပာင္းေရႊ႕ရမည့္ေနရာ၌ အနည္းဆံုး ေပ ၄ဝ_၆ဝ အကြက္မ်ားမွသာ အသက္႐ႈဝကာ စိတ္လက္ၾကည္သာစြာ ေနႏိုင္မည့္အက်ယ္အဝန္းမ်ားျဖစ္သည္။ ယခုကဲ့သို႕ ကြက္သစ္မ်ား တိုးခ်ဲ႕ျခင္းႏွင့္အတူ အနီးအနားအထက္ျမန္မာျပည္တစ္လႊားမွ ေတာသူေတာင္သားမ်ားကလည္းေရၾကည္ရာျမက္ႏုရာဆိုသလို မႏၲေလးသို႕ အလံုးအရင္းျဖင့္ဝင္ေရာက္လာၾကၿပီး ၿမိဳ႕သစ္မ်ား၌ ရရာေနရာတြင္ စိတ္ပိုင္းဝယ္ယူေနထိုင္ၾက၏။
ၿမိဳ႕ျပင္ကြက္သစ္မ်ား၌ ျမန္မာအမ်ားစုဝင္ေရာက္လာသကဲ့သို႕ လစ္ဟာေျပာင္းလဲသြားေသာ ၿမိဳ႕တြင္းသို႕လည္း မႏၲေလး-လား႐ႈိုး လမ္းမႀကီးအတိုင္း တိုင္းရင္းသားေဆြမ်ိဳးေပါက္ေဖာ္အမ်ားစု ကူးသန္းေရာင္းဝယ္ေဖာက္ကားျခင္းအလို႕ငွာ အမ်ားအျပားဝင္ေရာက္ လာၾကသည္။ ၁၉၉၇ ခုႏွစ္တြင္ မႏၲေလးၿမိဳ႕၌ လူဦးေရ(၇၄၄၇၈၁)ဦးရွိသည္ဟု စာရင္းမ်ားကဆိုသည္။
ၿမိဳ႕၏အေနာက္ျခမ္း၊ ဧရာဝတီျမစ္အေရွ႕ျခမ္းတြင္ ရတနာပံုေခတ္ ကေနာင္မင္းသားႀကီးလက္ငုတ္ ရတနာပံုသေဘၤာက်င္းႀကီးကို အေျချပဳၿပီး အနီးအနားရပ္ကြက္မ်ားအတြင္း၌ သံရည္က်ိဳအိမ္တြင္းမႈစက္မႈလက္မႈလုပ္ငန္းငယ္မ်ားအသီးသီးလည္း ၿမိဳ႕ျပအဂၤါႏွင့္ညီညြတ္ ရန္အတြက္ စက္မႈဇုန္မ်ားအသစ္တည္ေဆာက္ေျပာင္းေရႊ႕ခဲ့၏။ ဧရိယာအက်ယ္အဝန္း ၉၆ဝ ဧကတြင္ စက္မႈလက္မႈလုပ္ငန္းႀကီး (၆ဝ)၊ အလတ္ (၂၅)ႏွင့္ အေသး (၆ဝဝ) ေက်ာ္ေနရာခ်ထားေပးခဲ့သည္။ စက္မႈဇုန္မ်ားအတြက္ မဂၢါဝပ္ (၁ဝ) စြမ္းအားရွိဓာတ္အားခြဲ႐ံုလည္း ဖြင့္လွစ္ခဲ့သည္။
ထိုႏွစ္မွာပင္ခန္႕မွန္းဇုန္ႀကီး (၈)ခုတြင္ စီမံကိန္းအမ်ိဳးအမည္ေပါင္း ၆၉ ခုပါဝင္ကာ ၁၈.၂၈ ဘီလီယံေဒၚလာကုန္က်ၿပီး ၂၅ ႏွစ္ ၾကာအေကာင္အထည္ေဖာ္ရမည့္ မဟာမႏၲေလးဖြံ႕ၿဖိဳးတိုးတက္မႈစီမံကိန္းႀကီး (The Greater Mandalay Structural Plan ) ကို ေရးဆြဲခဲ့၏။
ၿမိဳ႕၏အေနာက္ေတာင္အစြန္၌ တက္ေသးအင္းႀကီးကို မႏၲေလးကန္ေတာ္ႀကီးအမည္ေျပာင္းၿပီး ကန္ေတာ္ႀကီးစီမံကိန္း Lake View City ႀကီးအျဖစ္ စတင္အေကာင္အထည္ေဖာ္ခဲ့၏။ ယခုကမ္းနားၿမိဳ႕ပတ္ ၈ လမ္းသြားလမ္းမႀကီးေဘး၊ ကန္ေတာ္ႀကီးအေနာက္ ျခမ္း ၄ ထပ္လူေနတိုက္ခန္းမ်ားမွာ ထိုစီမံကိန္းႀကီး၏ကနဦးေျခလွမ္းမ်ားျဖစ္ခဲ့သည္။ ယခုအခါ မႏၲေလးကန္ေတာ္ႀကီးမွာ ကန္လယ္လမ္း၊ ကန္ပတ္လမ္း၊ အပန္းေျဖဥယ်ာဥ္၊ ပ်ိဳးျခံ၊ ျပည္ႀကီးမြန္ေဖာင္ေတာ္မ်ားျဖင့္ တင့္တယ္လွပေနပါၿပီ။
၂ဝဝဝ ခုႏွစ္ေနာက္ပိုင္းတြင္ ၿမိဳ႕ကြက္သစ္မ်ားတိုးခ်ဲ႕ကာေနရာခ်ထားမႈတြင္ စက္မႈဇုန္မ်ားဆက္လက္အေကာင္အထည္ေဖာ္မႈ၌ ပိုမိုအားသာခဲ့သည္။ ၂ဝဝ၂ ခုႏွစ္တြင္ မႏၲေလးလူဦးေရမွာ (၈၃၇၆၈၅)ဦးအထိ တိုးတက္လာခဲ့၏။ ၂ဝဝ၃ ခုႏွစ္တြင္ ၿမိဳ႕ဧရိယာမွာ ၄၃.၉၄ စတုရန္းမိုင္က်ယ္ဝန္းလာၿပီး ၂ဝဝ၄ ခုႏွစ္၌ ၄၅ စတူရန္းမိုင္ရွိလာသည္။ လူဦးေရမွာ ေအာင္ေျမသာစံၿမိဳ႕နယ္၌ (၂၃၅၅၆၇)ဦး၊ ခ်မ္းေအးသာစံ ၿမိဳ႕နယ္၌ (၂၂၄၂၁၆)ဦး၊ မဟာေအာင္ေျမၿမိဳ႕နယ္၌ (၂ဝ၅ဝ၃၂)ဦး၊ ခ်မ္းျမသာစည္ၿမိဳ႕နယ္၌ (၁၅၇၈ဝ၅)ဦး၊ ျပည္ႀကီးတံခြန္ၿမိဳ႕နယ္၌ (၅၂၆၃၂)ဦးႏွင့္ စုစုေပါင္းလူဦးေရ (၈၇၅၂၅၂) ဦးရွိသည္။ စက္မႈဇုန္မ်ား၌ စက္မႈဇုန္(၁)တြင္ လုပ္ငန္းႀကီး (၆၅)၊ အလတ္ (၂၈)၊ အေသး (၆၁၃)ႏွင့္ စက္မႈဇုန္(၂)၌ လုပ္ငန္းႀကီး (၃၈)၊ အလတ္ (၈၈)၊ အေသး (၅၈ဝ)ရွိကာ ေခတ္မီသံရည္က်ိဳစက္႐ံုႀကီးမ်ားပင္ တည္ေဆာက္ လုပ္ကိုင္ေနၾကသည္။
မႏၲေလးသည္ ခ်င္းျပည္နယ္၊ ကခ်င္ျပည္နယ္၊ ရွမ္းျပည္နယ္မ်ား၏ ကုန္စည္စီးဆင္းမႈဆံုမွတ္သာမက တ႐ုတ္ႏွင့္အိႏၵိယ၏ နယ္စပ္ကုန
္သြယ္ေရးကုန္စည္ဖလွယ္ေရးအတြက္ အခ်က္အခ်ာက်ေသာေနရာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ကုန္သြယ္မႈဖြံ႕ၿဖိဳးတိုးတက္ျခင္းႏွင့္အတူ ၿမိဳ႕ျပ၏ေျပာင္းလဲမႈမ်ား ကြၽဲကူးေရပါဆက္စပ္ခဲ့သည္။ မႏၲေလးၿမိဳ႕သက္ (၁ဝဝ) ၏ေရွ႕ပိုင္းကာလမ်ားကား ၿမိဳ႕အေျပာင္းအလဲကစစ္ႏွင့္ သဘာဝေဘးဒဏ္ကပ္ေရာဂါမ်ားေၾကာင့္သာ လႈပ္ခတ္ေျပာင္းလဲခဲ့ေသာ္လည္း ျပန္လည္တည္ၿငိမ္သည္ႏွင့္ မူလေနရာ အေျခမပ်က္၊ လိပ္စာ မပ်က္ေနၿမဲအတိုင္းတည္ရွိခဲ့ၾက၏။
ၿမိဳ႕သက္ ၁၅ဝ ျပည့္ကာနီးသည္ဖက္ ဆယ္စုႏွစ္မ်ားတြင္ကား မႏၲေလးအေျပာင္းအလဲသည္ ႏိုင္ငံေရး၊ စီးပြားေရးႏွင့္ တိုက္႐ိုက္ ပတ္သက္ေနသည္။ ကမၻာႏွင့္အဝွမ္းျဖစ္ထြန္းေျပာင္းလဲမႈကလည္း ျမန္ဆန္သကဲ့သို႕ ဂယက္႐ိုက္ခတ္မႈကလည္း အားေကာင္းသည္။ ထို႐ိုက္ခတ္မႈအား တံု႕ျပန္ႏိုင္ရန္ ကိုယ္ခံအားျပည့္ေနၾကဖို႕လိုသည္။ ႏိုင္ငံေရး၊ စီးပြားေရး၊ ပညာေရး၊ လူမႈေရး၊ ယဥ္ေက်းမႈ…..၊ ႐ိုက္ခတ္မႈႏွင့္ တံု႕ျပန္မႈပဋိပကၡတိုင္း၌ မႏၲေလးသည္ ႐ုတ္ျခည္းေျပာင္းလဲခဲ့ေပသည္။
ေနာင္လာမည့္ ေလးႏွစ္အတြင္း ႏွစ္ (၁၅ဝ) တင္းတင္းျပည့္မည့္မႏၲေလးသည္ ယခုႏွစ္ထက္ ပိုမိုက်ယ္ဝန္း၊ ပိုမိုလူဦးေရမ်ား၊ ပိုမိုစည္ကား၊ ပိုမိုတိုးတက္လာမွာေသခ်ာသည္။ ထိုအခ်ိန္တြင္ မႏၲေလးသားမ်ားကိုယ္ႏႈိက္က မႏၲေလးကိုေထြးပိုက္ေပြ႕ဖက္ခါ ေအာင္စည္ ရြမ္း၍ ဂုဏ္ျပဳလိုျခင္းဆႏၵကိုယ္စီရွိမွာေသခ်ာသည္။ ဒါကေတာ့ မႏၲေလးကလည္း မႏၲေလးသားမ်ားကို ရင္ႏွစ္ သည္းခ်ာကဲ့သို႕ ခ်စ္ခင္ ေစာင့္ေရွာက္ဖို႕လည္းလိုေပသည္။
ဆူးငွက္